Endometrioza to przewlekła choroba narządów płciowych kobiety, która dotyka około 10% kobiet w wieku rozrodczym na całym świecie. Choć jest uznawana za jednostkę łagodną, potencjalna transformacja nowotworowa endometriozy, szczególnie w jajniku pozostaje przedmiotem licznych badań.
Endometrioza charakteryzuje się obecnością komórek błony śluzowej trzonu macicy poza jamą macicy. Najczęściej zmiany te lokalizują się w:
- jajnikach
- otrzewnej miednicy mniejszej
- przegrodzie odbytniczo-pochwowej
- więzadłach krzyżowo-macicznych
- powierzchni jelit
Ogniska endometriozy pod względem histologicznym mają łagodny charakter. Jednak komórki te posiadają pewne cechy biologicznie zbliżone do komórek nowotworowych. Mówi się o:
- zdolnościach do naciekania sąsiednich tkanek,
- indukowaniu odpowiedzi zapalnej,
- tworzeniu mikrośrodowiska bogatego w cytokiny i RFO,
- oporności na apoptozę.
Patogeneza endometriozy jest wieloczynnikowa. Wyróżnia się teorię wstecznej menstruacji, mechanizmy epigenetyczne, immunologiczne i genetyczne. Obraz kliniczny choroby jest bardzo zróżnicowany. Nie zawsze koreluje ze stopniem zaawansowania endometriozy. Pacjentki najczęściej zgłaszają:
- bolesne miesiączki
- przewlekły ból miednicy mniejszej
- ból podczas stosunku
- ból podczas oddawania moczu i stolca
- niepłodność
Endometrioza znacząco wpływa na jakość życia pacjentek. Niestety jest to choroba która wiąże się z dużym opóźnieniem postawienia rozpoznania (średnio 7 lat od wystąpienia pierwszych objawów).
Endometrioza a nowotworzenie
Najsilniejszy związek między endometriozą a nowotworami dotyczy raka jajnika, szczególnie dwóch typów histologicznych: raka jasnokomórkowego i raka endometrioidalnego.
Wyróżnia się dwa pojęcia związane z rakiem jajnika i endometriozą:
- rak jajnika związany z endometriozą
- rak jajnika rozwijający się w endometriozie
Oba typy nowotworów występują najczęściej u kobiet w wieku przedmenopauzalnym i zwykle diagnozowane są w niskich stadiach zaawansowania. Badania wskazują, że ryzyko rozwoju raka jasnokomórkowego jajnika u kobiet z endometriozą jest około 3,5 razy wyższe, a ryzyko raka endometrioidalnego jajnika wynosi około 2,3 razy więcej niż w populacji ogólnej. Ponadto, około 60–80% przypadków raków jajnika rozwijających się w endometriozie i związanych z endometriozą współistnieje z tzw. atypową endometriozą.
Poza rakiem jajnika, niektóre badania wskazują na:
- umiarkowany wzrost ryzyka raka tarczycy
- minimalny związek z rakiem piersi
- zmniejszone ryzyko w przypadku raka szyjki macicy – może to być związane z częstszą diagnostyką cytologiczną u pacjentek z endometriozą.
Pomimo tych obserwacji, transformacja nowotworowa pozostaje rzadkim zjawiskiem i dotyczy tylko niewielkiego odsetka pacjentek z endometriozą.
Sama endometrioza nie jest stanem przednowotworowym.
Dzięki rosnącej wiedzy na temat molekularnych podstaw transformacji nowotworowej w endometriozie, rozwijają się nowe strategie terapeutyczne. Raki jajnika związane z endometriozą charakteryzują się pewnym profilem molekularnym, który otwiera drogę do terapii celowanych. Jednakże skuteczność terapii celowanych i immunoterapii w tych przypadkach wymaga dalszej weryfikacji.
Związek między endometriozą a nowotworami, szczególnie rakiem jajnika, ma pewne znaczenie kliniczne, jednak należy uważać na nad rozpoznawanie i nieuzasadnione interwencje chirurgiczne. Kluczowe jest indywidualne podejście do pacjentek. Przy ocenie bierze się pod uwagę np:
- obecność torbieli jajnikowych
- zmiany atypowe w badaniach histopatologicznych,
- szybki wzrost torbieli,
- oporność na leczenie hormonalne,
- obecność pewnych mutacji genetycznych
Obecnie brak jest oficjalnych zaleceń dotyczących rutynowego wykonywania badań przesiewowych u wszystkich pacjentek z endometriozą. Niemniej jednak, w przypadku kobiet z torbielami endometrialnymi o niejasnym obrazie ultrasonograficznym, zmianami rosnącymi w czasie lub dodatnim wywiadem rodzinnym w kierunku nowotworów ginekologicznych, zaleca się zwiększoną czujność kliniczną.
W kontekście prewencji wtórnej, istotne jest również prowadzenie długoterminowego nadzoru nad pacjentkami po leczeniu operacyjnym endometriozy jajnikowej, szczególnie jeśli usunięte zmiany wykazywały cechy atypii.
Pamiętajmy o znaczeniu regularnych kontroli ginekologicznych i samoobserwacji.