W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat obserwuje się znaczny wzrost liczby otyłych dzieci. Wiąże się to ze zmianami w szeroko pojętym środowisku obesogennym.
Należy pamiętać, że rozwój otyłości dziecięcej to złożony proces. Wpływ ma wiele czynników środowiskowych, behawioralnych, biologicznych i psychospołecznych. Wśród nich kluczową rolę odgrywają złe nawyki żywieniowe, brak aktywności fizycznej, ekspozycja na ekrany, zaburzenia snu, a także czynniki wczesnodziecięce oraz uwarunkowania społeczne i rodzinne.
Nawyki żywieniowe
Złe nawyki żywieniowe odgrywają kluczową rolę w rozwoju otyłości u dzieci. Szczególną uwagę zwraca się na:
- niskie spożycie warzyw, owoców i mleka
- nadmiar wysokokalorycznych przekąsek
- zbyt małą liczbę posiłków w ciągu dnia
- pomijanie śniadań
- picie napojów słodzonych
- jedzenie bez uczucia głodu (zwłaszcza poza domem i przed telewizorem)
Najsilniejszym dietetycznym czynnikiem ryzyka otyłości u dzieci jest spożycie napojów słodzonych. Ich regularne, nadmierne spożycie istotnie zwiększa ryzyko nadwagi, otyłości, a przez to cukrzycy typu 2, chorób sercowo-naczyniowych i niektórych nowotworów. Ograniczenie tych napojów powinno być podstawowym elementem leczenia otyłości u dzieci.
Dieta bogata w żywność wysokoprzetworzoną również silnie koreluje z występowaniem otyłości. Z kolei regularne spożycie warzyw i owoców może obniżyć ryzyko nadwagi i otyłości nawet o 20–30%.
Badania wykazały, że częstsze spożywanie posiłków zmniejsza ryzyko otyłości.
- Wśród dzieci jedzących 3 posiłki dziennie, nadwagę miało 15%, a otyłość 4,2% dzieci.
- W grupie spożywającej ≥ 5 posiłków dziennie, nadwaga i otyłość występowały rzadziej – 8,1% i 1,7%.
- Regularne pomijanie śniadań zwiększało ryzyko otyłości aż 5-krotnie w porównaniu do dzieci jedzących śniadania codziennie.
Aktywność fizyczna i styl życia
Aż 80% polskich dzieci prowadzi siedzący tryb życia, co plasuje Polskę na przedostatnim miejscu w Europie pod względem aktywności fizycznej dzieci. Udowodniono, że siedzenie przez >4 godziny dziennie zwiększa ryzyko otyłości, chorób kardiometabolicznych, skraca sen i pogarsza funkcjonowanie psychospołeczne.
Szczególne spadki aktywności obserwuje się u dzieci w wieku 6 i 13 lat, przy czym dziewczęta są bardziej narażone na ten spadek niż chłopcy. Dzieci z otyłością podejmują istotnie mniej aktywności umiarkowanej niż ich szczupli rówieśnicy.
Spadek aktywności wiąże się także z utratą przestrzeni rekreacyjnej, większym użyciem samochodów i poczuciem zagrożenia w okolicy, co wpływa na decyzje rodziców o ograniczaniu aktywności dzieci.
Wpływ ekranów, reklam
Zwiększona ekspozycja na ekran (telewizory, smartfony, tablety) przyczynia się do rozwoju otyłości poprzez:
- zwiększoną ekspozycję na marketing żywności- wpływ reklam niezdrowej żywności (zwłaszcza u młodszych chłopców)
- bezmyślne jedzenie podczas oglądania
- zmniejszenie aktywności fizycznej
- dłuższy czas siedzenia i krótszy sen
Mikrobiota jelitowa a otyłość dziecięca
Coraz więcej badań wskazuje, że nieprawidłowa równowaga mikrobioty jelitowej (dysbioza) może przyczyniać się do rozwoju otyłości i zaburzeń metabolicznych u dzieci i młodzieży. Dysbiozę charakteryzuje głównie zmniejszona różnorodność bakterii, co wpływa na metabolizm tłuszczów i zwiększa podatność na nadmierne gromadzenie tkanki tłuszczowej.
Dysbioza może prowadzić do przewlekłego stanu zapalnego, który z kolei może zwiększać insulinooporność, a w konsekwencji sprzyjać dalszemu przyrostowi masy ciała.
Czynniki psychospołeczne
Dzieci z niską samooceną, depresją, zaburzeniami lękowymi i przewlekłym stresem częściej sięgają po jedzenie jako sposób radzenia sobie z emocjami. Stres zwiększa poziom glikokortykosteroidów, które mogą sprzyjać odkładaniu tkanki tłuszczowej.
Czynniki wczesnodziecięce i rodzinne
Czynniki zwiększające ryzyko otyłości we wczesnym okresie życia to m.in.:
- wysoka lub niska masa urodzeniowa
- cukrzyca ciążowa
- palenie tytoniu w ciąży
- sposób karmienia (np. brak karmienia piersią)
- antybiotykoterapia w pierwszym okresie życia
Choć genetyka wpływa na predyspozycje do otyłości, główne determinanty to czynniki środowiskowe – styl życia, dieta i aktywność fizyczna. Dzieci rodziców z otyłością mają zwiększone ryzyko jej rozwoju, ale w największym stopniu decydują wspólne nawyki żywieniowe.
Literatura:
- Piątek M, Sudoł Z, Dąbek K. et al. Obesity in children and adolescents. Forum medycyny rodzinnej. 04.08.2025. https://journals.viamedica.pl/forum_medycyny_rodzinnej/article/view/106307
- Żuraw D, Oleksa P, Sobczyk M, et al. (2023). Simple obesity in children. Prospects in Pharmaceutical Sciences, 21(2), 62–67. https://doi.org/10.56782/pps.145
- Jebeile H, Kelly AS, O'Malley G, et al. Obesity in children and adolescents: epidemiology, causes, assessment, and management. Lancet Diabetes Endocrinol. 2022;10(5):351-365. doi:10.1016/S2213-8587(22)00047-X
- Mazur A, Zachurzok A, Baran J. et al. Otyłość dziecięca. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego, Polskiego Towarzystwa Otyłości Dziecięcej, Polskiego Towarzystwa Endokrynologii i Diabetologii Dziecięcej, Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce oraz Polskiego Towarzystwa Badań nad Otyłością. Med. Prakt. Pediatr. WS 1/2023
- Zachurzok A, Wójcik M, Mazur A. Medycyna Praktyczna. Otyłość u dzieci i młodzieży – wytyczne American Academy of Pediatrics versus zalecenia polskie. Podobieństwa i różnice; 15 lipca 2024. https://www.mp.pl/pytania/pediatria/zywienie-dzieci-zdrowych/wytyczne/344575,otylosc-u-dzieci-i-mlodziezy-wytyczne-american-academy-of-pediatrics-vs-zalecenia-polskie
- Toschke AM, Thorsteinsdottir KH, von Kries R; GME Study Group. Meal frequency, breakfast consumption and childhood obesity. Int J Pediatr Obes. 2009;4(4):242-248. doi:10.3109/17477160902763341
- Jakobsen DD, Brader L, Bruun JM. Association between Food, Beverages and Overweight/Obesity in Children and Adolescents-A Systematic Review and Meta-Analysis of Observational Studies. Nutrients. 2023;15(3):764. Published 2023 Feb 2. doi:10.3390/nu15030764
- Owen N, Healy GN, Matthews CE, et al. Too much sitting: the population health science of sedentary behavior. Exerc Sport Sci Rev. 2010;38(3):105-113. doi:10.1097/JES.0b013e3181e373a2